De samenleving vergrijst in snel tempo en ook de toegenomen diversiteit bij zowel ouderen als bij zorg- en hulpverleners, vormt een grote uitdaging voor de ouderenzorg. Nog al te vaak horen we van zorg- en hulpverleners dat ze net de praktische tools missen om in hun dagelijkse werkrelatie met de ouderen en hun netwerk aan de slag te kunnen. Het praktijkgericht onderzoeksproject over cultuursensitieve ouderenzorg in Brussel heeft tot doel concrete cultuursensitieve tools en tips aan te reiken op maat van de praktijk van de zorg- en hulpverlener.

Vergrijzing met culturele verschillen

Niet alleen vergrijzing maar ook de toegenomen diversiteit bij ouderen vormt grote uitdagingen voor de zorg- en hulpverlening. Zo weten we dat één derde van de Brusselse 65-plussers van vreemde herkomst is en deze grote groep wordt elk jaar groter. Bij ouderen met een migratiegeschiedenis bestaat er een grotere terughoudendheid dan bij autochtone ouderen om in te gaan op het professionele zorgaanbod en er treden ook drempels op bij het inschakelen van professionele zorg. Het zorg- en dienstverleningsaanbod is bij deze ouderen vaak onbekend en er blijkt vaak sprake te zijn van een moeilijke wederzijdse communicatie.

Meer nog, net de hulp- en zorgverleners actief in de ouderenzorg ervaren een grote moeilijkheidsgraad om een adequate, kwaliteitsvolle dienstverlening aan deze doelgroep aan te bieden. Zorg- en hulpverleners geven aan op zoek te zijn naar concrete praktische handvaten of tools, die hen in het werkveld ondersteunen in hun dagelijks aanbod en dienstverlening naar de ouderen toe. Concrete voorbeelden zijn: “hoe moet ik mijn zorgvrager begroeten?” of “hoe stel ik een vraag over zijn geloof? of “hoe betrek ik de oudste zoon in de zorg?”.

Om die problemen aan te pakken financierde het Federaal Impulsfonds voor het Migrantenbeleid in 2015 praktijkgericht onderzoek onder de titel ‘Innoverende methodieken voor Cultuursensitieve Ouderenzorg in Brussel’, uitgevoerd in de schoot van opleidingen sociaal werk en verpleegkunde van de Erasmushogeschool Brussel. Dat wil concrete tips en tools voor hulp- en zorgverleners inventariseren om op een meer cultuursensitieve manier ouderenzorg te verstrekken.

Cultuursensitief werken is noodzakelijk

De focus ligt op cultuursensitief werken en een pluralistische grondhouding die aan zorg- en hulpverleners garanties biedt op een kwalitatieve zorgrelatie. Het gaat om goed kunnen luisteren, de juiste vragen stellen, kunnen onderhandelen, respect hebben, met verschillen kunnen omgaan, een empathisch vermogen hebben, zichzelf in vraag stellen…

Een dergelijke houding overstijgt het culturele aspect zelfs en omvat meer dan basiskennis over enkele aspecten, tradities en gewoontes binnen een bepaalde cultuur. De mens moet in zijn geheel, met al zijn aspecten en kenmerken, als uitgangspunt worden gezien. Dit pluralistische standpunt heeft niet enkel betrekking op de zorg- en hulpverlener maar ook het zorg- en dienstverleningsaanbod op zich. Zorg- en hulpverlening gaat dus verder dan het aanbieden van een behandeling voor een ziektebeeld of het ingaan op een afgebakende hulpverleningsvraag; het gaat om het verhogen van de levenskwaliteit van de oudere via empowerment, emancipatie en krachtgericht werken. In zorg- en hulpverlening voor ouderen krijgt dus ook het netwerk rond de oudere een belangrijke, expliciete plaats.

________________

” De focus verschuift naar cultuursensitief werken en een pluralistische grondhouding, om zo een kwalitatieve zorgrelatie te garanderen”

_______________

Bewustwording van de culturele ‘ik’ en de ‘ander’

Een eerste stap hierin is het eigen bewustwordingsproces van de culturele rol van de zorg- en hulpverlener en de relatie met de hulpvrager. Cultuur bepaalt nu eenmaal onze reflexen, handelingen en manieren van reageren op situaties en dit buiten onze rationele reflecties en weloverwogen keuzes om. Hierbij gaat het niet enkel om zicht te krijgen op hoe cultuur van invloed is op de emoties, gedragingen en communicatie van de zorgvrager.

Het gaat in de eerste plaats om het zich bewust zijn van de eigen culturele component aanwezig in elke zorg- en hulpverlener en die van invloed is op elke interactie, beslissing, verwachting, communicatie en behandeling. De focus op de noden van de oudere en zijn netwerk is ook niet gelijk aan het zich eenzijdig focussen op bepaalde culturele kenmerken. Dat heeft het risico de oudere te reduceren tot welbepaalde etnisch-culturele kenmerken. Cultuur en identiteit zijn dynamisch, variabel en evolueren in de tijd.

Concrete tools verzameld

Doorheen dit project blijken steeds een verzameling van meer algemene tips terug te komen die deel uitmaken van de pluralistische, cultuursensitieve grondhouding van de zorg- of hulpverlener. We geven graag enkele concrete tips mee:

  • Doorbreek met een open houding mogelijke vooroordelen, negatieve ervaringen en een ‘wij-zij denken’ en leg meer de nadruk op overeenkomsten dan op verschillen.
  • Zorg voor een open en duidelijke communicatie in een sfeer van vertrouwen. Maak duidelijk dat je er bent voor de zorgvrager, je best doet, maar niet alles kan (weten).
  • Wees bewust van je eigen culturele waarden, de mogelijke neiging tot stereotypering of het bezitten van vooroordelen. De zorgvrager is in de eerste plaats een individu en geen vertegenwoordiger van diens cultuur.
  • Denk in termen van ‘meervoud’. Wees je er bewust van dat er altijd meerdere visies en mensen bestaan met een diverse achtergrond denken en handelen vanuit andere referentiekaders.

Naast deze meer algemene tips is het erg belangrijk oog te hebben voor het professioneel kader van de individuele zorg- en hulpverlener. Het gaat niet enkel om de hulpverlener maar ook over de organisatie, zijn visie en missie. Cultuursensitief werken is zowel in het individueel professioneel kader van de zorg- of hulpverlener als op organisatieniveau essentieel en hopelijk hebben we met dit onderzoek daartoe een nieuwe stap gezet.

Met bijdragen van:

Ann Claeys (foto links) is verpleegkundige en gerontologe en is als onderzoeker verbonden aan het kenniscentrum Brussels Integrated Care van de Erasmushogeschool Brussel.

Arzu Yentür (foto rechts) is Master of Science in de Klinische Psychologie. Ze is als dialoogcoach en onderzoeker verbonden aan het kenniscentrum Urban coaching and education van de Erasmushogeschool Brussel.