Weinigen zullen het ontkennen: het zijn drukke tijden. Ook voor wetenschappers. Het analyseren van data, publiceren in noemenswaardige tijdschriften of hollen van de éne meeting naar de volgende conferentie zijn maar enkele voorbeelden uit het leven van een wetenschapper. Er rest weinig tijd voor het vertalen van hun onderzoek naar een groot publiek. Maar tijd is niet het enige struikelblok. De wetenschap vervelt tegenwoordig niet meer zo gemakkelijk tot een simpele, éénduidige boodschap. Regelmatig stuiten we op een wetenschappelijk kluwen dat enkel ontrafelt in handen van een expert. En soms willen deze experten meer onderzoek doen om zeker te zijn van hun antwoord op de prangende vragen van de maatschappij. Kortom, wetenschapscommunicatie staat niet bovenaan de prioriteitenlijst van een onderzoeker.

Toch heeft de maatschappij het recht om beroep te doen op de wetenschappers. Het wetenschappelijk proces wordt immers gedragen door overheidsfinanciering en de samenleving. Dus wat als wetenschappers meer zouden communiceren naar het grote publiek? Hoe bereiken ze dan zo veel mogelijk mensen? En hoe gebeurt dat in een diverse en minder vertrouwde culturele context?

We zullen een voorbeeld schetsen van wetenschapscommunicatie over de kust. Nog beter, we nemen je mee naar de kust van het tropische Sri Lanka. Sri Lanka is met recht de parel van de Indische Oceaan. Het is een prachtig land met een enorme rijkdom aan cultuur en natuur. Uitgestrekte zand- en rotsstranden, koraalriffen, lagunes, mangroves, zeegrasvelden, duinen,… deze ecosystemen vind je hier allemaal. Maar Sri Lanka heeft zware tijden gekend. De burgeroorlog tussen het leger en de Tamil Tijgers wierp tot 2009 een kille schaduw over het land en de tsunami berokkende in 2004 zware menselijke en materiële schade langs de kust. Bijna driekwart van de bevolking woont langs deze kust en leeft van de goederen en diensten die de kustlijn biedt. Visserij en toerisme zijn twee van de belangrijkste bronnen van inkomsten.

Maar wat gebeurt er met een snel groeiende bevolking en een klimaat dat verandert? De ecosystemen langs de kust komen onder grote druk te staan. En dus ook de lokale economieën die hiervan afhankelijk zijn. We zien dit niet enkel gebeuren in Sri Lanka maar wereldwijd. De wetenschap kan hier een rol spelen door kennis over te dragen aan een groot publiek. Mensen kunnen een verschil maken eens ze ontdekken hoe deze ecosystemen functioneren en op welke manier ze met elkaar verbonden zijn.

In het kader van een VLIR-UOS project ‘Green Dyke’ in Sri Lanka (2008-2014) ontwikkelden we een ‘Coastal Resources and Awareness Centre’ (CORAC).

CORAC is een informatief en creatief centrum over het belang van de kustecosystemen in Sri Lanka. Het centrum wil zijn bezoekers ‘The Big Picture’ of het totaalplaatje meegeven met de boodschap dat niets op zichzelf staat maar verbonden is. Net als mensen een plek nodig hebben om te wonen, wegen voor hun vervoer en winkels om hun voedsel te kopen, zo overleven sommige vissen in open zee, maar vinden hun weg door de lagune naar de mangroven om te paaien. Daar vinden ook de jonge dieren betere bescherming en onderhouden zo de visstand. Het verlies van een ecosysteem heeft een effect op een ander systeem waarmee het verbonden is. Stel je maar eens voor dat de wegen opeens afgezet worden of winkels sluiten: zelfs als je huis blijft staan, kun je eigenlijk niet verder.

CORAC is dus een centrum vóór en dóór de lokale bevolking. Samen met een team van lokale wetenschappers, kunstenaars en leerkrachten hebben we deze boodschap zo goed mogelijk trachten over te brengen. We geven je graag enkele Tips & Tricks.

Ken je doelgroepen. Ze kunnen je buren zijn.

CORAC wilt een zo groot mogelijk publiek aanspreken. Schoolkinderen, volwassenen met of zonder enige achtergrondkennis, toeristen, kunstenaars, beleidsmakers,… moeten allen hun weg vinden naar de boodschap van CORAC. Met deze gedachte in ons achterhoofd hebben we CORAC opgebouwd in verschillende delen. ‘The Big Picture’ wordt ontleed in het informatieve gedeelte met allerlei posters over de ecosystemen, hun link met andere systemen, een ‘Wall of Fame’ met de belangrijke fauna en flora en enkele milieu-uitdagingen waarmee Sri Lanka te kampen heeft.

Kinderen worden op een speelse manier doorheen het centrum geleid:

…via een puppet show (CORAC in samenwerking met het lokaal productiehuis ‘Power to Play’)

…met het verborgen spel met de mascotte ‘kaku’

…via schilderwerken van andere schoolkinderen in Sri Lanka

 

Ook de kunstliefhebber gaat niet met lege handen naar huis. In de expositieruimte stelt het lokaal kunstcollectief ‘The Fire Flies’ vervuiling aan de kaak en zijn de foto’s van de winnaars van de CORAC-fotowedstrijd te bezichtigen.

Het laatste gedeelte van CORAC toont een kunstwerk van ‘The Fire Flies’ als eerbetoon aan de slachtoffers van de tsunami 10 jaar na de feiten in een vormtaal die refereert naar begraven in Sri Lanka.

 

Wat zei je? Spreek de juiste taal.

De CORAC is opgesteld in het Sinhala, Tamil en Engels, de drie belangrijke landstalen. Maar de visuele en grafische taal is minstens even belangrijk. Hoe brengt men een boodschap over in Sri Lanka? Het straatbeeld, de humor, de grafische voorkeuren, reclame en lokale tentoonstellingen kunnen veel informatie geven over hoe je mensen op een interactieve manier kan enthousiasmeren en bereiken. Tijdens een bezoek aan CORAC zal de lokale bezoeker elementen herkennen uit zijn omgeving en zich beter kunnen identificeren met de boodschap die we willen overbrengen. Bijvoorbeeld:

…een lokale winkel die de producten van de zee etaleert

…een portret van een lokale familie die het verlies van koraalriffen toont

…een gekleurde Wall of Fame uit een herkenbaar straatbeeld en foto’s van de Sri Lankaanse kustlijn.

Met wat actie, meer reactie.

Het is niet altijd mogelijk om peperdure, interactieve en kwetsbare installaties te ontwikkelen voor een tentoonstelling, maar dat is ook niet nodig. Er zijn verschillende manieren om de bezoeker op een interactieve manier te prikkelen.

…stripboekjes over de verspreiding van de zaden van mangroven

…een door politieke vormentaal geïnspireerde poster – altijd een hot issue in Sri Lanka – met een ‘stembox’

…een mogelijkheid om een foto van jezelf te nemen al snorkelend boven een “koraalrif”

…een ‘feelbox’ om te ervaren hoe de echte wortels van mangroven aanvoelen

Met de vinger wijzen. Daar wordt niemand vrolijk van.

Hoewel Sri Lanka – in vergelijking met veel andere Aziatische landen – grotere inspanningen levert voor het milieu, heeft het te kampen met ernstige milieuproblemen. De toewijding van de staat en het publiek laat te wensen over. De huidige uitdagingen zijn dan ook zeer groot. Ontbossing, zoetwatervervuiling, luchtvervuiling, geluidshinder, aantasting van de kust en het verlies van mangroven…. Toch wijzen we in de CORAC niet met de vinger naar de ‘schuldigen’ (die wij allemaal zijn), maar proberen we de bezoeker duidelijk te maken welke gevolgen deze problemen kunnen hebben op hun eigen leven. Korte termijn oplossingen voor een economische crisis kunnen op lang termijn nefast zijn voor de bestaansmiddelen van lokale gemeenschappen. Een visser wil vandaag zo veel mogelijk vis verkopen en zal hiervoor alle middelen gebruiken. Zelfs ‘blast fishing’, een techniek waarbij men dynamiet gebruikt om een school vissen naar de oppervlakte te drijven en tegelijk alles te vernietigen, zowel het koraalrif als de visvangst in de toekomst. Hotels willen hun gasten van alle comfort voorzien en kappen soms mangroven om de beste locaties en het mooiste uitzicht te creëren zo dicht mogelijk bij zee. Vaak wordt een alternatief niet overwogen of is het onbekend of beseft niemand wat de gevolgen kunnen zijn van slecht beheer. CORAC toont hen:

…hoe de stranden eroderen en er binnenkort geen droog strand meer overblijft voor de toeristen

…hoe lang afval in de oceaan blijft rondzwerven en hoe het, soms ongezien, terug bij ons belandt, vooraleer het vergaat… als het al vergaat.

…hoe dit afval uiteindelijk op je bord terechtkomt als microplastiek

…dat mangroven de kust beschermen, iets wat een decennium na de verwoestende tsunami al op de achtergrond geraakt is

…schilpadden hun rust nodig hebben om eieren af te zetten, terwijl hun aanwezigheid een goed beheerde toeristische trekpleister kan zijn

Kan je niet naar CORAC komen? Dan brengen wij CORAC wel naar jou.

Zichtbaarheid is natuurlijk heel belangrijk. CORAC wordt de wereld ingestuurd via Social Media om mensen te overtuigen van een bezoek aan CORAC. Maar toch is het niet voor iedereen mogelijk om zich ver te verplaatsen en bereik je bepaalde groepen iets moeilijker. Zoals het bekend concept ‘Mobile School’, hebben we ook een mobiele versie van CORAC ontworpen.  De mobiele versie van CORAC kan dan op aanvraag ingezet worden in scholen of op diverse evenementen.

De CORAC-boodschap overbrengen is geen gemakkelijke taak. Voor sommigen is de kust een plaats van vertier; voor anderen een plaats van economische bedrijvigheid en overleving. Het is een overgangszone tussen land en zee waar de getijden dagelijks een spoor van afval wegspoelen tesamen met het verantwoordelijkheidsgevoel voor een publiek goed. Maar de mens staat centraal in de zorg voor duurzame ontwikkeling. Sterker nog. Iedereen heeft het basisrecht op een gezond en productief leven in harmonie met de natuur. CORAC is zeer goed ontvangen in Sri Lanka. De interactie tussen het lokale team (Prof. Jayatissa, Dinesh Gamage, Asitha Gunathilaka, Sameeth Warnasuriya ea.) en het team VUB (dr. Diana Di Nitto, Prof. dr. Nico Koedam, Prof. dr. Farid Dahdouh-Guebas) heeft een vernieuwend concept opgeleverd, aangepast aan mogelijkheden en vormentaal in Sri Lanka, om wetenschappelijk kennis over te dragen naar lokale gemeenschappen. Ons voorbeeld speelt zich af in Sri Lanka, maar kan als inspiratie dienen voor wetenschappers die willen communiceren over hun werk in (ontwikkelings)landen.

CORAC paste in een wetenschappelijk project over kustbescherming, een acute vraag na de tsunami van 2004. Het werd ondersteund door de VLIR – Universitaire Ontwikkelingssamenwerking (VLIR-UOS). CORAC was het luik van communicatie, wetenschapsverspreiding, waaraan VLIR-UOS belang hecht. Samenwerken met Srilankaanse NGO’s, kunstenaars, gemeenschappen om een wetenschappelijke boodschap over te brengen (naast de altijd verwachte wetenschappelijke output) was een uitdaging maar werd een geslaagd experiment op zich.